HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Stadsdeel, wijk en buurt

Na enkele landschappelijke omzwervingen keren we weer terug naar de stad, in dit geval naar begrippen voor zijn onderdelen (deel gaat terug op Germaans dailō, maar heeft verder een onduidelijke herkomst).

Grote steden of gemeenten zijn tegenwoordig vaak onderverdeeld in stadsdelen of deelgemeenten, in België districten genoemd. Het woord gemeente is afgeleid van gemeen, dat zelf is afgeleid van ge- 'samen' plus een Germaans woord dat 'last' of 'plicht' betekende. Gemeen betekende daardoor 'samen gedragen, gezamenlijk', en gemeente dus letterlijk 'gezamenlijkheid' (zoals bij een kerkelijke gemeente). De officiële bestuurlijke betekenis stamt uit 1798, toen de Bataafse Republiek steden en landelijke heerlijkheden gelijkstelden onder deze naam; mogelijk onder invloed van het Franse commune. Het in België voor 'deelgemeente' gehanteerde district is in ieder geval zeker ontleend aan het Frans. Het gaat terug op het middeleeuws-Latijnse districtus 'rechtsgebied'.

Stadsdelen en steden bestaan vervolgens uit wijken. Dit woord is al in de Romeinse tijd ontleend aan het Latijnse vīcus 'dorp, huizenblok'. Zowel in het begin van onze jaartelling als in de middeleeuwen was een wijk (Oudnederlands wīk) een kleine nederzetting in de buurt van een fort of een kasteel. Plaatsnamen waaraan deze oorspronkelijke betekenis goed te zien is, zijn Wyck bij (nu gelegen in) Maastricht en Wijk bij Duurstede.

Tegenwoordig noemen we de kleinste eenheid binnen een stad een buurt. Dit woord is een verkorting van een oudere vorm gebuurte, die op vergelijkbare manier is gevormd als gemeente, met het collectieve begrippen aanduidende ge-… -te. Hierin betekende buur nog 'woning' (de betekenis 'buurman' is jonger), en daarmee was gebuurte dus een 'groep huizen'.

Overigens: het onderscheid tussen buurt, wijk en stadsdeel zou door de systematisch opgezette naoorlogse woonwijken (de wijkgedachte) wel eens sterker geworden kunnen zijn; in zijn toelichting op het Plan Zuid uit 1915 gebruikt Berlage de begrippen bijvoorbeeld willekeurig door elkaar.

Stedelijk Interieur, 2011, nr. 6.

Terug naar columns