HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Kantoor aan huis

In de periode 1400 tot 1900 deden talloze nieuwe vindingen hun intrede in het woonhuis. In een aantal afleveringen zal stilgestaan worden bij de grote hoeveelheid nieuwe woorden die hiermee gepaard gingen. Opvallend is dat die bijna allemaal van Franse herkomst zijn.

Een van de eerste Franse noviteiten was in de vijftiende eeuw een kist waarin de kasboeken waren opgeborgen en waaraan men kon schrijven, het zogenoemde contoor. Dit woord is ontleend aan het Franse comptoir, dat teruggaat op het Latijnse werkwoord computāre 'tellen, rekenen'. Het contoor stond vaak opgesteld in een zijkamertje in het als werkruimte ingerichte voorhuis. Al snel ging het woord over op de kamer waar zich het meubel bevond. Vervolgens veranderde de o in a – net zoals dat gebeurde bij katoen uit het Franse coton – en het kantoor was geboren.

In het kantoor kwamen in de loop der tijd meer meubels te staan. Het woord meubel zelf is overigens ook van Franse origine, al heeft het de huidige betekenis pas sinds de achttiende eeuw. Daarvoor betekende het in algemene zin 'stuk huisraad'. In de late middeleeuwen was meuble ook al ontleend, destijds in de betekenis 'verplaatsbaar' – het gaat namelijk terug op het juridisch-Latijnse res mobiles 'roerende goederen'.

Een belangrijk kantoormeubel is sinds de achttiende eeuw het bureau. Net als bij toilet is hier sprake van een stofnaam die overgegaan is op een meubel en vervolgens (met name in België) ook op een vertrek. In het Oudfrans was burel een verkleinwoord van bure, een 'grove wollen stof' die in de Frankische kanselarijen werd gebruikt om schrijftafels mee te bespannen. Dergelijke schrijftafels gingen naar de stof ook burel heten en later bureau. Vanaf de negentiende eeuw kon hiermee ook de ruimte of zelfs het kantoorgebouw waar dit soort tafels in stond worden aangeduid.

Een andere 'schrijftafel' die Nederland in de achttiende eeuw bereikte is de secretaire. Bijzonder aan dit bureautype is de klep met daarachter 'geheime' (in het Frans secret) vakjes en laatjes. Het is niet zeker of het meubel daarom zo heet of dat het genoemd is naar het 'geheime vertrek' waar het mogelijk vaak in stond. In het Latijn werd dit secretarium genoemd, een afleiding van sēcrētum 'geheim', dat we in de ontlening secreet al tegenkwamen als verhullende naam voor het toilet.

Tegenwoordig staat er in elke werkruimte een computer. Door zijn Engelse herkomst klinkt dit woord erg jong, maar wanneer we ons realiseren dat het in de jaren vijftig is ontleend in de betekenis 'elektronische rekenmachine' is het via het Frans gemakkelijk terug te leiden tot hetzelfde Latijnse werkwoord als kantoor, computāre.

Herenhuis, 2012, nr. 5.

Terug naar columns