HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Franse chic op niveau

Na de middeleeuwen kregen woonhuizen niet alleen allerlei extra kamers op de begane grond, ook in verticale zin werden ze uitgebreid. En weer raakten daarvoor met name Franse leenwoorden in zwang.

De uitbreiding begon met het steeds gebruikelijker worden van verdiepingen. Dit vreemde woord kan zoals we eerder zagen verklaard worden uit de constructiewijze, waarbij telkens een zoldervloer verdiept (verlaagd) werd. Al snel kwamen er ook nieuwe woorden voor in omloop, zoals licht en lucht. De betekenis 'verdieping' van die woorden is weer in onbruik geraakt, maar het Engelse appartementtype loft heeft dezelfde herkomst. Van blijvender aard was het Franse woord voor verdieping, étage, dat letterlijk 'iets waarop men staat' betekent, want het gaat terug op het Latijnse werkwoord stāre 'staan'.

Om op de etage te komen gebruikte men natuurlijk de trap (van het werkwoord trappen 'stappen') en die bevond zich meestal in de gang (van het verouderde gangen 'gaan'). Ook voor dat laatste woord raakte een Frans leenwoord in de mode, namelijk galerij. Het Franse woord galerie heeft een bijzondere herkomst: het gaat via het middeleeuws Latijn terug op de Bijbelse streek Galilea, waar volgens de Schrift minder gelovige joden zouden wonen. De galilea of galerie was aanvankelijk dan ook het voor leken bestemde 'voorportaal van een kerk'. Later hebben we ook de oorspronkelijke Franse vorm galerie ontleend, in de betekenis 'tentoonstellingsruimte'.

Boven in huis ontstonden weer nieuwe ruimten met Franse namen. Een bijzonder voorbeeld is de alkoof, omdat we precies weten wanneer deze slaapnis ter vervanging van de bedstede zijn intrede deed. In Frankrijk was de alcôve in de jaren zestig van de zeventiende eeuw erg populair geworden, dankzij de gravures van Jean Le Pautre. Die raakten ook in Nederland bekend en al in 1662 werd de alkoof voor het eerst toegepast, in het Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal 29 in Amsterdam. Het Franse alcôve gaat via het Spaans overigens terug op het Arabisch, waar al qubba 'de koepel' betekent (inclusief het lidwoord al).

In chique woonhuizen beschikten de heer en vrouw des huizes tot slot nog over hun eigen kamer om zich in terug te trekken. Mannen deden dat in een kabinet, in het Frans een verkleinwoord van cabine 'hut, hok', dat later ook in het Nederlands terechtkwam. Vrouwen zonderden zich af in een boudoir. Dat dat woord al snel een erotische lading kreeg is aan de herkomst bepaald niet te zien, want het is afgeleid van het werkwoord bouder, dat 'pruilen' betekent.

Herenhuis, 2013, nr. 1.

Terug naar columns