HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Onder de grond 1

Rondlopend door de openbare ruimte zouden we bijna vergeten dat er onder het maaiveld een hele eigen wereld schuilgaat, die van de kabels en leidingen. Ook daar horen weer specifieke woorden bij, met hun eigen herkomst en ontwikkeling.

De ondergrondse netwerken behoren tot de zogenoemde nutsvoorzieningen. Een voorziening is hier een 'middel' of een 'instelling' om te voorzien in een bepaalde behoefte, in dit geval de behoefte van het 'algemeen belang' of nut. Dit woord betekende aanvankelijk 'gebruik' (denk aan het Duitse nutzen), later 'voordeel, zin'.

Een eerste vorm van nutsvoorzieningen bevindt zich tegenwoordig in leidingen of buizen onder de grond: de aanvoer in waterleidingen en de afvoer met rioolbuizen. Dat is overigens pas zo sinds de negentiende eeuw, want daarvoor waren drink- en afvalwater onderdeel van hetzelfde systeem.

Toch kwam het woord leiding in de hier bedoelde betekenis van 'iets waar een (vloei)stof doorheen wordt geleid' reeds voor in de zeventiende eeuw. Destijds bestond ook de samenstelling met water al, een erfwoord dat verwant is met woorden voor 'nat' (zoals het Engelse wet). Maar dat betrof dan meestal een 'gegraven waterweg'.

Het woord buis hebben we in de veertiende eeuw ontleend aan het Franse buse. Dat woord is zelf een nieuwvorming uit het verkleinwoord busel 'buisje, pijp van een muziekinstrument', dat is ontstaan uit Latijn būcina 'hoorn', waar eveneens via het Frans ons woord bazuin vandaan komt.

Ook het woord riool bereikte ons via het Frans, in de veertiende eeuw, al bestaat het woord in die taal nu niet meer. De betekenis 'afvoerkanaal' is pas zestiende-eeuws, toen riolen overigens nog 'open' waren, meestal in de vorm van een 'goot' of 'gracht'. Dat zijn dan ook de oudere, minder specifieke betekenissen van het woord, want het middeleeuws-Franse riol gaat terug op het Volkslatijnse rica 'geul', oorspronkelijk 'door een ploeg gemaakte voor'.

Stedelijk Interieur, 2013, nr. 5.

Terug naar columns