HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Onder de grond 2

Naast waterleidingen en rioolbuizen zijn er natuurlijk meer nutsvoorzieningen, ofwel 'middelen voor het algemeen belang', onder de openbare ruimte aanwezig.

Zo liggen er op veel plaatsen gasleidingen in de grond. Het nu overal ter wereld gebruikte woord gas is bedacht door de Vlaamse arts, filosoof en scheikundige Jan Baptista van Helmont (1579-1644). Het werd gebruikt in zijn in 1648 verschenen werk Ortus Mediciniae, waarin hij verklaarde dat het Griekse woord chaos eraan ten grondslag lag. Inderdaad bewegen de moleculen van een stof in gasvormige toestand vrij rond.

Overigens werd gas tot 1920 in speciale gasfabrieken gewonnen uit olie of steenkool en alleen gebruikt voor verlichting. Pas toen gasbedrijven klanten verloren door de overstap op elektrisch licht begonnen ze zich te richten op verwarmen en koken.

Het werkwoord verwarmen is gevormd met het voorvoegsel ver-, dat de betekenis 'het … maken' toevoegt aan het basiswoord, in dit geval het bijvoeglijk naamwoord warm. Dit is een erfwoord dat in het Germaans warma luidde en in alle Germaanse talen herkenbaar is.

Koken is een iets jonger woord, ontleend in de Romeinse tijd aan het Volkslatijnse cocere, een bijvorm van het klassiek-Latijnse coquere. Het leenwoord kwam in de plaats van het inheemse sieden of zieden 'verhitten'.

Rond 1960 werd in de bodem van Groningen aardgas ontdekt. In feite is dit ook een soort steenkoolgas, want het is afkomstig uit de op drie kilometer diepte gelegen steenkoollagen van het Carboon. Tussen 1964 en 1969 werden alle installaties in Nederland aangepast op aardgas, dat later ook onder de Noordzee werd aangetroffen.

In sommige wijken wordt geen gas gebruikt om te koken en te verwarmen. Men kookt daar elektrisch en legt dan onder de grond een stadsverwarmingsnetwerk aan. Omdat door deze leidingen warm water loopt zijn ze goed geïsoleerd en maken ze in verband met uitzetting en krimp om de zoveel meter een U-bocht.

Stedelijk Interieur, 2013, nr. 6.

Terug naar columns