HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Onder de grond 3

Onder de openbare ruimte bevinden zich leidingen voor schoon en vuil water en – zoals we vorige keer zagen – voor gas en soms voor warm water (stadsverwarming). Daarnaast ligt er een groot aantal nutsvoorzieningen, ofwel 'middelen voor het algemeen belang', in de vorm van kabels onder het maaiveld.

Het woord kabel is in de middeleeuwen ontleend aan het Noord-Franse cable 'dik scheepstouw', dat zelf teruggaat op het Latijnse capulum, bij capulare 'vastbinden', een afleiding van het werkwoord capere 'grijpen'. Opvallend genoeg stond het woord kabel lange tijd juist voor de zwaarste soort touw bedoeld om schepen te verankeren, totdat het woord in de negentiende eeuw met de ontwikkeling van de elektrotechniek werd overgedragen op 'metalen geleidingsdraden in een isolerende mantel'.

Elektriciteitskabels zijn dan ook nog steeds een belangrijke kabelsoort in de openbare ruimte. Het woord elektriciteit is ontleend aan het Engelse electricity, dat in de zeventiende eeuw gemunt werd door Thomas Browne om de statische 'aantrekkingskracht' aan te duiden die het materiaal barnsteen vertoonde na het opwrijven ervan. Aan de basis ligt namelijk het Griekse woord ḗlektron 'barnsteen'. Dat is overigens niet hetzelfde woord als het 'negatief geladen deeltje' elektron, dat in 1891 gevormd werd uit elektr- en ión 'deeltje'.

In het laatste kwart van de negentiende eeuw verschenen ook de eerste stedelijke elektriciteitsnetwerken, onder andere gestimuleerd door de uitvinding van de gloeilamp in 1878. Dat gebeurde vaak ondergronds, omdat anders "het inconveniënt ontstond dat alle telegraaf- en telefoonleidingen voortdurend in de war" zouden raken, zoals werd vermeld bij de bouw van een kleinschalige elektriciteitscentrale in Den Haag in 1885.

Pas na de Tweede Wereldoorlog ontstonden er nationale en internationale netwerken van hoogspanningskabels, die vanwege het geringere energieverlies en het goedkopere onderhoud bovengronds werden aangelegd. Tegelijkertijd nam het aantal ondergrondse kabels sterk toe, zoals we in de volgende aflevering zullen zien.

Stedelijk Interieur, 2014, nr. 1.

Terug naar columns