HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Godshuizen

In de vorige aflevering zagen we al dat het exterieure stedelijk interieur vaak binnen in openbaar toegankelijke gebouwen doorloopt. In vroeger tijden speelde het stedelijke leven zich veelal af in godshuizen, die daarmee een overdekt verlengde waren van de openbare ruimte.

In de klassieke oudheid begon dat met tempels. Dat woord gaat via het Frans niet voor niets terug op het Latijnse templum 'heiligdom'. Daaraan ten grondslag ligt de Indo-Europese werkwoordstam temp- 'overspannen'. De oorspronkelijke betekenis van templum was dan ook 'uitspansel', in het bijzonder dat stuk van de hemel dat door een wichelaar bekeken werd om uit de vlucht van de vogels de toekomst te kunnen voorspellen. Later ging het de heilige plek aanduiden waar dergelijke voorspellingen gedaan werden.

Bij de Joden was de synagoge de belangrijkste plek van samenkomst. Dat laatste woord is er zelfs de letterlijke betekenis van, want het gaat via het Frans en het Latijn terug op het Griekse sunagōgḗ 'samenkomst'. Waarschijnlijk is dat de vertaling van het oude Hebreeuwse woord kaneseth, dat nog herkenbaar is in de naam van het Israëlische parlement, Knesset. Een synagoge wordt tegenwoordig Beit Knesset genoemd, ofwel 'huis van samenkomst'.

Vanaf de middeleeuwen werden kerken de belangrijkste openbare gebouwen. Zelfs in 1748 tekende de Italiaanse architect Giambattista Nolli alle godshuizen van Rome nog als behorend bij het openbare domein. Kerk is een voorbeeld van een van de weinige woorden die het Nederlands heeft ontleend aan het Koinē-Grieks, de taal van het Nieuwe Testament. Het is in de vierde eeuw ontleend aan kūriakón '(gebouw) van de Heer', een afleiding van kūrios 'heer'.

In 1955 werd in Den Haag pas de eerste moskee van Nederland gebouwd. Het woord bestond al sinds de zestiende eeuw en heeft een lange weg afgelegd, die mooi laat zien hoe de islam Europa bereikte. Het gaat via het Frans en het Spaans terug op het Arabische masjid 'aanbiddingshuis', gevormd uit het plaatsaanduidende ma- en het werkwoord sajada 'aanbidden'.

Stedelijk Interieur, 2015, nr. 1.

Terug naar columns