HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

De gracht

In tegenstelling tot de boulevard is de gracht zowel qua woord als qua stedelijke ruimte zuiver inheems te noemen.

Al in de elfde eeuw probeerden onze voorouders de drassige delta bewoonbaar te maken door afwateringssloten te graven. Behalve voor de afwatering werden rond kastelen en steden ook watergangen gegraven ter verdediging. Deze werden oorspronkelijk graft genoemd, een afleiding van het werkwoord graven.

Door een typisch Nederlandse klankverandering is de combinatie -ft vervolgens veranderd in -cht, iets wat bijvoorbeeld ook gebeurd is in de woorden achter en lucht (vergelijk het Engelse after en het Duitse Luft).

Bij stadsuitbreidingen kwamen singelgrachten en sloten binnen de stad te liggen en kregen ze een stedelijk profiel. Vanaf de zestiende eeuw werden onder invloed van de renaissance ook complete uitbreidingsplannen gemaakt op basis van geometrische grachtenstelsels. Het beroemdste voorbeeld hiervan is de Amsterdamse grachtengordel, die werd aangelegd vanaf 1610.

De grachten combineerden meerdere functies in een meestal symmetrisch profiel. Behalve ontwateren en spuien had het water in de grachten vooral een transportfunctie. Met boten konden goederen gemakkelijk worden vervoerd naar pakhuizen en opslagkelders. De overslag vond aan beide zijden plaats op brede stenen kaden, waar ook plek was voor een rijweg en een stoep, als overgang naar de meestal chique grachtenpanden, elk met een eigen gevel. Om toch een rustig, samenhangend straatbeeld te verkrijgen werden op de kaden altijd bomen geplant.

Tegenwoordig is er voor die bomen maar weinig ruimte tussen de parkeerplaatsen. Omdat de auto de boot als belangrijkste transportmiddel heeft verdrongen zijn sinds de jaren zestig veel grachten gedempt. Pas recent wordt erkend dat grachten belangrijk kunnen zijn bij de berging van overtollig regenwater. Daardoor is de gracht inclusief de rondvaartboot nog altijd een belangrijk Nederlands exportproduct.

Stedelijk Interieur, 2008, nr. 4.

Terug naar columns