HomeBoekenArtikelenColumnsOnderzoekLinksBioContact

Columns

Burg, stad en metropool

Na een hele serie openbare ruimtes en de duurzaamheidswoorden van vorige keer is het nu de beurt aan stedelijke begrippen op een hoger schaalniveau, te beginnen met het woord stad zelf.

Het lijkt misschien alsof we grotere nederzettingen altijd met stad hebben aangeduid, maar niets is minder waar. Het oude Nederlandse woord hiervoor was burg, hetgeen nog zichtbaar is in plaatsnamen als Tilburg en Middelburg en in de afleiding burger 'stadsbewoner'. Burg hangt samen met het werkwoord bergen 'in veiligheid brengen' en duidde in eerste instantie op Germaanse nederzettingen op een natuurlijke of kunstmatige (vlucht-)heuvel. Ook werden de Romeinse steden door onze voorouders burg genoemd.

Omdat het woord burgus in het Latijn 'wachttoren' betekent ging burg uiteindelijk ook 'kasteel' betekenen – niet voor niets een soort kruising tussen een stad en een wachttoren. In de loop van de middeleeuwen werd aan dit woord een -t toegevoegd en ging het burcht luiden.

In diezelfde periode kwam ook het 'nieuwe' woord stad op. Dit woord bestond in de vormen stat en stede al langer, maar betekende aanvankelijk alleen '(stand)plaats, plek' – het hoort bij het werkwoord staan. Vanaf het jaar 1000 groeiden veel nederzettingen in West-Europa echter, en deze territoriale uitbreiding had de nodige rechtsgevolgen voor de inwoners. Rondom Keulen ontstond voor dergelijke grote plaatsen de term stad(t) en die betekenis verspreidde zich naar de Nederlanden. Het is dan ook niet toevallig dat de eerste stadsrechten rond diezelfde tijd werden toegekend (Stavoren in 1058).

Tegenwoordig betekent het woord stad alleen nog 'grote nederzetting', al is de eerste betekenis nog zichtbaar in woorden als stadhouder 'plaatsvervanger' en bedstee 'slaapplaats'.

In de renaissance kwam een 'nieuw' woord op voor grote wereldsteden, namelijk metropool, dat voor het eerst is aangetroffen in 1669. Het is overgenomen uit het Frans maar gaat terug op het Griekse mètropolis 'moederstad' – en daarmee zijn we terug in de cultuur waar steden voor het eerst in de geschiedenis gemeengoed werden.

Stedelijk Interieur, 2011, nr. 1.

Terug naar columns